Çankırı için MTA ve valilik belgeleri kaya tuzu, bentonit, manyezit, mermer, perlit, diyatomit, kil, talk, dolomit ve çimento hammaddelerini sayar; il toplamı ocak sayısı hiçbir resmi kaynakta bulunamadı. OSBÜK listesine göre dört OSB işletmede görünür. Sevkiyatın gerçek miktarını il verisi değil, tesisin kendi tartım kaydı verir.
Belgeler ne söylüyor, ne söylemiyor?
MTA Genel Müdürlüğü'nün il il maden ve enerji kaynakları serisinde (2010) Çankırı tek cümleyle anlatılır: ilin endüstriyel hammadde potansiyeli yüksektir, metalik maden önemsizdir. Sayılan türler bentonit, diyatomit, manyezit, mermer, perlit, kil, tuz, talk, dolomit ve çimento hammaddeleridir.
Aynı belgede ocak sayısı, ruhsat sayısı ya da yıllık üretim tablosu yoktur. Maden istatistiklerini yayımlayan MAPEG'in tabloları da il kırılımı içermez. Biz bu yüzden bir il toplamı üretmedik; çünkü olmayan rakamı kendimiz tahmin edersek okuyan onu kaynaklı bilgi sanar.
Balıbağı'ndaki tuz madeni
Çankırı Valiliği'nin 21.08.2019 tarihli sayfası, Çankırı Tuz Madeni'ni yaklaşık beş bin yıldır tuz üretilen, dünyanın en eski ve büyük tuz madenlerinden biri olarak tanıtır; maden merkez ilçeye bağlı Balıbağı Köyü sınırlarındadır. MTA'nın 2010 sayfası ise kapalı işletme yöntemiyle işletilen tuz yatağında sofra ve sanayi tuzu üreten iki fabrikadan söz eder.
Burada dikkat edilecek iki nokta var. Birincisi, valilik sayfasına göre madenin işletme hakkı belediyeye devredilmiş ve mağara turizme açılmıştır; bu yüzden madeni bugün üretim yapan bir ocak gibi anlatmıyoruz. İkincisi, tuz rezervi için MTA'nın 2010 sayfası ile valiliğin proje sayfası birbirinden çok farklı değer verir. Hangisinin güncel olduğunu gösteren bir not bulunmadığından rezerv rakamı bu yazıya alınmadı.
Hammadde türleri ve yer adları
| Tür | Kaynakta geçen yer | Okuma notu |
|---|---|---|
| Kaya tuzu | Balıbağı (merkez ilçe) | İşletme hakkı belediyede; güncel üretim sayısı yok |
| Mermer | Kurşunlu | Yer adı verilmiş, ocak sayısı verilmemiş |
| Kil | Korgun, Orta | Yer adı verilmiş, miktar yok |
| Bentonit, manyezit, perlit, diyatomit, talk, dolomit | Yer belirtilmemiş | Tür olarak sayılmış |
| Çimento hammaddeleri | Yer belirtilmemiş | Tür olarak sayılmış |
Tabloda yer adı olmayan bir satır, o türün ilde bol ya da az olduğunu göstermez; yalnızca kaynağın yer adı vermediğini gösterir.
2023 çevre raporundaki on beş karar
Çankırı Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'nün İl Çevre Durum Raporu 2023'e göre, maden sektöründen on beş proje için "çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir" kararı verilmiştir; bu on beş karar, o yıl verilen otuz yedi kararın içindedir. Aynı rapor ilde maden zenginleştirme tesisi bulunmadığını, yalnızca maden kazısı yapıldığını belirtir.
Bu sayı ocak sayısı değildir. Bir karar bir projeye verilir; yeni ocak, kapasite değişikliği ya da başka bir iş olabilir ve rapor bunu ayrıştırmaz. Rakamı yalnızca "o yıl kayda geçen maden projesi sayısı" diye okumak doğrudur.
İşletmede görünen OSB'ler
OSBÜK'ün canlı listesine göre Çankırı'da altı OSB kaydı vardır. Dördü işletmede görünür, yani yalnızca bu dördüne faaliyette diyebiliriz: Çankırı Korgun, Çankırı Yakınkent, Çerkeş ve Şabanözü (Çankırı). Kalan iki kayıt OSBÜK'ün diğer üç durumundan (planlama, altyapı, kamulaştırma) birindedir ve işletmede sayılmaz.
OSB adlarından hangi bölgenin hangi sektöre hizmet ettiğini çıkarmıyoruz; listede böyle bir bilgi yok. Liste canlı olduğu için okuduğunuz gün değişmiş olabilir.
Bu veri tartım kaydı için ne anlama gelir?
İl belgelerinin ortak sınırı şudur: tür ve yer söylerler, miktar söylemezler. Tuz, bentonit, kil ya da mermer sevk eden bir tesis için gerçek rakam, kantardan geçen her aracın kaydıdır. Genel olarak iyi bir sevkiyat kaydında şu bilgiler birlikte durur:
- plaka ve araç, mümkünse dorse bilgisi;
- malzeme adı; her hammadde için ayrı bir kart;
- alıcı firma ve çıkış yeri;
- brüt, dara ve net ağırlık ile iki tartımın zamanı;
- kaydı kimin yaptığı ve elle girilen bir değer varsa bunun işareti.
Satış yapan tesis için aynı kayıt e-irsaliyenin de kaynağıdır; kayıttaki malzeme ve miktar belgeye taşınır. Hangi belgenin ne zaman düzenleneceği konusunda mevzuatı ilgili kuruma ve mali müşavirinize danışın.
STEQAR bir kantar programıdır; Windows masaüstü ve mobil çalışır. Dara, brüt ve net hesabını yapar, tartım fişini tek tıkla basar, plakayı kamerayla okuyabilir ve gösterge arızalanırsa manuel girişi ayrı işaretleyerek kayda devam eder. GİB onaylı e-irsaliye tartım biter bitmez gönderilir; internet kesilirse kayıt bekleyenlere düşer. Ayrıntılar özellikler sayfasında; sektör kapsamı için sektörler ve taş ocağı ve maden rehberine bakabilirsiniz. Hizmet Türkiye genelinde uzaktan verilir; kendi kantarınızda denemek için demo talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- MTA Genel Müdürlüğü, İl İl Maden ve Enerji Kaynakları: Çankırı (2010): https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden_potansiyel_2010/Cankiri_Madenler.pdf
- Çankırı Valiliği, Kaya Tuzunun Başkenti Çankırı (21.08.2019): https://cankiri.gov.tr/kaya-tuzunun-baskenti-cankiri
- Çankırı Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü, Çankırı İl Çevre Durum Raporu 2023 (2024): https://webdosya.csb.gov.tr/db/ced/icerikler/cankiri_icdr-2023-20240821091401.pdf
- OSBÜK, OSB Listesi (canlı liste; tarih belirtmiyor): https://osbuk.org/view/osb/osbliste.php
- MAPEG, Maden İstatistikleri (il kırılımı yok): https://www.mapeg.gov.tr/Sayfa/Madenistatistik
Sık sorulan sorular
Çankırı'da kaç maden ocağı var?
Bulabildiğimiz resmi kaynakların hiçbiri il toplamı ocak ya da ruhsat sayısı vermiyor. Bu yüzden bu sayfada ocak sayısı yazmıyoruz; yalnızca kaynaklarda adı geçen hammadde türlerini ve yerleri aktarıyoruz.
Çankırı'da hangi OSB'ler işletmede görünüyor?
OSBÜK listesine göre ilde altı OSB kaydı var ve dördü işletmede görünüyor: Çankırı Korgun, Çankırı Yakınkent, Çerkeş ve Şabanözü (Çankırı). Liste canlıdır ve değişebilir.
Çankırı Tuz Madeni bugün sevkiyat yapıyor mu?
Elimizdeki belgeler bunu söylemiyor. Valilik sayfası madenin Balıbağı Köyü sınırlarında olduğunu, uzun yıllardır tuz üretildiğini ve işletme hakkının belediyeye devredilip mağaranın turizme açıldığını belirtir. Güncel sevkiyat miktarı için bir sayı yok.
Çankırı'da metalik maden var mı?
MTA'nın il serisi, ilin endüstriyel hammadde bakımından zengin olduğunu, metalik maden bakımından ise önemsiz sayıldığını yazar. Bu belge 2010 tarihlidir.
İl istatistiği sevkiyat kaydının yerini tutar mı?
Tutmaz. İl belgeleri tür ve yer anlatır; hangi araçtan ne kadar malzeme çıktığını yalnızca tesisin kendi tartım kaydı gösterir. Kayıtta plaka, malzeme, firma, brüt, dara ve net değer birlikte durmalıdır.
Çankırı'daki bir tesis STEQAR'ı uzaktan kurdurabilir mi?
Evet, hizmet Türkiye genelinde uzaktan verilir. Kurulum ve eğitim önce uzaktan yapılır, gerekirse yerinde destek eklenir. Veriler tesisin kendi bilgisayarında, şifreli veritabanında tutulur.
STEQAR, SCP Bilişim ve Otomasyon Sistemleri'nin geliştirdiği kantar programıdır; Türkiye genelinde uzaktan kurulum ve destek verir.