Ocakta kayıtlı tonaj fiili miktardan sapar, çünkü net ağırlık tek bir ölçüm değil, ilk ve ikinci tartım arasındaki farktır. İki tartım arasında geçen süre, bekleyen ve kapanmamış kayıtlar, yanlış dara ve elle yazılan fiş sapmayı büyütür. Sapmanın nerede doğduğunu bulmak için fişteki ilk ve ikinci tartım zamanlarına bakılır.
Sapma iki tartım arasında doğar
Ocakta bir kamyonun net yükü doğrudan ölçülmez. Araç önce bir kez, sonra yüklendikten ya da boşaltıldıktan sonra bir kez daha tartılır; net, bu iki değerin farkıdır. Tartım sırası işe göre değişir ama mantık aynıdır. Dolayısıyla kayıtlı tonajın doğruluğu iki şeye bağlıdır: iki ölçümün aynı araca ait olması ve iki ölçüm arasında aracın yükten başka hiçbir şeyinin değişmemesi.
İkinci koşul ocakta çoğu zaman bozulur. Ocak sahası uzundur, yükleme sırası bekler, hava değişir. Birinci tartımla ikinci tartım arasında geçen süre uzadıkça farka karışan etkenler de çoğalır. Bu yüzden sapma çoğunlukla tek bir hatalı tartımda değil, iki tartımın arasındaki boşlukta aranmalıdır.
Örnek hesap: bir kamyonun iki ağırlığı
Varsayımsal örnek: rakamlar uydurmadır, gerçek bir kayda ait değildir. Sabah ilk tartımda 14.200 kg geliyor. Yükleme sahasında sıra bekliyor, araç yükleniyor, ikinci tartımda 41.700 kg okunuyor. Kayıtlı net 27.500 kg olur. Şimdi iki değişken ekleyelim: araç beklerken depodan yakıt harcadı ve gece yağışından kalan çamur tekerlerden döküldü. Boş ağırlık gerçekte 14.050 kg'a indiyse, fiili yük 27.650 kg'dır. Aradaki 150 kg, yükte değil darada doğmuştur; ama kayıtta yük farkı gibi görünür.
Aynı kamyon için ilk tartım sabah alınmış, ikinci tartım ertesi gün yapılmışsa fark daha da büyür. Bu yüzden iki tartımın zamanı, kayıt kadar önemli bir bilgidir. STEQAR fişinde ilk ve ikinci tartım zamanı ayrı alanlar olarak bulunur; sapma çıktığında önce bu iki saate bakılır.
Sapma nedenleri tablosu
| Neden | Nasıl oluşur | Kayıtta nereden görülür |
|---|---|---|
| İki tartım arası uzun bekleme | Dara ya da yük koşulları arada değişir | İlk ve ikinci tartım zamanları |
| Kapanmamış bekleyen kayıt | Eski ilk ağırlık yeni araçla eşleşir | Bekleyen kayıtlar listesi |
| Kayıtlı dara eskimiş | Aracın boş ağırlığı değişmiştir | Fişteki dara değeri |
| El yazması ya da sonradan yazılan fiş | Rakam kopyalanırken kayar | Fiş ile kayıt arasındaki fark |
| Elle girilen ağırlık | Gösterge okunmadan beyan edilir | Manuel işareti |
Sahada sık yapılan hatalar
- Bekleyen kaydı temizlememek. Dönmeyen araçların açık kaydı günlerce listede kalır ve sonraki tartımlarla karışabilir.
- Net değeri kâğıda yeniden yazmak. Programın hesapladığı değer ile defterdeki değer arasında kopyalama farkı doğar; tek doğru değer fişteki net olmalıdır.
- Darayı hiç güncellememek. Kayıtlı dara kolaydır, ama aracın boş ağırlığı değişmişse her tartım aynı hatayı taşır.
- Sapmayı toplam tonajda aramak. Gün sonu toplamı bakmak sapmayı gizler; hangi araçta büyüdüğü tek tek fişlerden bulunur.
- Düzeltmeyi sessizce yapmak. Kaydın sessizce değiştirilmesi, sonraki itirazda kimsenin ikna olmamasına yol açar.
Kayıt ile fiili miktarı yaklaştıran düzen
Sapmayı sıfırlamak mümkün değildir; ama nerede doğduğunu göstermek mümkündür. STEQAR'ın genel tartım modülü dara, brüt ve neti kendisi hesaplar, çift tartım akışında ilk ağırlığı alınmış aracı bekleyen kayıtlarda tutar ve tartım fişini tek tıkla basar. Fişte brüt, dara ve net kg ile ton olarak yer alır; ilk ve ikinci tartım zamanı, operatör, tartım yeri, plaka ve mal cinsi de aynı fişin alanlarıdır. Fiş tasarımında Code128 ya da QR barkod eklenebilir; QR tüm fiş verisini taşır.
Böylece itiraz geldiğinde konuşma "bence şuydu" yerine fişteki zamanlara ve ağırlıklara dayanır. Hesap akışını örnekle görmek için brüt, dara, net rehberine, kayıtlı dara tercihi için sabit dara yazısına bakabilirsiniz. Fiş alanları ve tasarım seçenekleri fiş yazdırma rehberinde, ocak günlük akışı taş ocağı ve maden yazısında anlatılıyor. Kendi ocağınızın akışını görmek için demo talep edebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kayıtlı tonaj ile fiili miktar neden hiç aynı çıkmaz?
Çünkü net ağırlık tek bir ölçüm değil, iki ölçümün farkıdır. Birinci ve ikinci tartım arasında geçen sürede araçta yakıt, çamur, yağış suyu ve yük hareketi gibi değişkenler oynar. Kayıt bu iki anın farkını tutar; sahada beklenen miktar ise tek bir sayı olarak düşünülür.
Bekleyen kayıt nedir, sapmayla ilgisi ne?
İlk ağırlığı alınmış ama ikinci tartımı yapılmamış araçtır. STEQAR'da ilk ağırlığı alınmış araç bekleyen kayıtlarda görünür. Bu liste gözden geçirilmezse eski bir ilk ağırlık, yanlış güne ait bir ikinci ağırlıkla karışabilir.
Fişteki net ile irsaliyedeki miktar farklı çıkarsa nereye bakılır?
Önce fişin ilk ve ikinci tartım zamanlarına, sonra brüt ve dara değerlerine bakılır. Fişte ilk-ikinci tartım zamanı, operatör ve tartım yeri alanları bulunur; bu alanlar farkın hangi tartımda doğduğunu bulmaya yarar.
Gösterge arızalıysa elle girilen ağırlık sapmaya yol açar mı?
Elle girilen değer ölçüm değil beyandır, bu yüzden sapma riski taşır. STEQAR'da manuel girişler ayrı işaretlenir ve denetlenebilir; böylece sapma çıktığında hangi kayıtların elle girildiği ayrılabilir.
Kayıtlı dara ile her seferinde yeniden dara almak arasında fark var mı?
Vardır. Kayıtlı dara hızlıdır ama aracın gerçek boş ağırlığı zamanla değişir. Fark büyüyorsa sapma yükte değil darada aranmalıdır; ayrıntılı anlatım sabit dara rehberindedir.
Sapmayı tamamen yok etmek mümkün mü?
Hayır, ölçüm farkı sıfırlanmaz. Hedef, sapmanın nerede ve ne zaman doğduğunu kayıttan görebilmektir. Fişteki ilk ve ikinci tartım zamanı ile kayıtların sessizce değiştirilmemesi buna yardım eder.
STEQAR, SCP Bilişim ve Otomasyon Sistemleri'nin geliştirdiği kantar programıdır; Türkiye genelinde uzaktan kurulum ve destek verir.