e-Müstahsil makbuzu, çiftçiden mal alan tarafın, satan çiftçi adına elektronik ortamda düzenlediği belgedir; belgeyi satan çiftçi değil alıcı düzenler. Tahıl alımında kantar tartımı biter, net ağırlık ve malzemenin fiyat kuralı belgeye taşınır, kesintiler hesaplanır ve makbuz bağlı entegratör üzerinden gönderilir. STEQAR'da bu akış alış tartımına bağlıdır; yetkili kullanıcı önizlemeyi onaylar.
e-Müstahsil makbuzu nedir?
Müstahsil, malı kendi üreten kişi, yani çiftçidir. Makbuz da bu çiftçiden mal alındığını gösteren belgedir. Elektronik sürümünde belge, GİB'in yayımladığı UBL-TR müstahsil makbuzu kılavuzundaki biçimde hazırlanır ve bir entegratör üzerinden gönderilir. Burada kritik ayrıntı tarafların rolüdür: belgeyi alıcı düzenler, çiftçi malı satan taraf olarak belgede yer alır.
| Bölüm | İçeriği |
|---|---|
| Düzenleyen taraf | Malı satın alan işletme: unvan, vergi kimliği, vergi dairesi, adres |
| Satan taraf | Çiftçi: ad soyad, kimlik numarası, adres |
| Kalem | Ürün, miktar ve fiyat |
| Kesintiler | Hesaplanan stopaj ve gerekiyorsa Bağ-Kur kesintisi |
| Zaman | Düzenlenme saati ve dakikası |
| Doğrulama | Çiftçinin telefonuna giden SMS kodu, telefon numarası ve SMS sağlayıcı bilgisi |
Makbuz numarasını ve elektronik imzayı entegratör ekler. Yasal çerçeve, oranlar ve süreler için mali müşavirinize ve GİB'in güncel duyurularına danışın; bu rehber yalnız kantar tarafındaki akışı anlatır.
Çiftçiden tahıl alımında akış
- Çiftçi araçla kantara gelir. Plaka okunur ya da seçilir; çiftçi, firma kartında müstahsil kapsamına uygun tipte kayıtlıdır.
- Alış tartımı yapılır. Araç yüklü ve boş tartılır, net ağırlık çıkar. Hububatta ürün yaşsa nem farkı net ağırlığa uygulanır; hesap için nem farkı nasıl hesaplanır rehberine bakın.
- Tartım kapanınca kapsam kontrolü çalışır. İşlemin alış olup olmadığına ve firmanın çiftçi beyanına bakılır. Uymayan tartımlar için makbuz akışı hiç başlamaz.
- Fiyat ve kesintiler kuraldan gelir. Makbuzdaki fiyat kantar başında sorulmaz; malzeme için tanımlı fiyat kuralından ve kesinti kurallarından hesaplanır.
- Önizleme açılır. Makbuz yetkisi olan kullanıcı hesaplanmış makbuzu görür; gerekiyorsa ürünün borsaya tescil edilip edilmeyeceği burada sorulur ve hesap buna göre yapılır. Kullanıcı onaylarsa gönderim başlar, "hayır" derse kayıt atlanır.
- SMS doğrulama adımı. Çiftçiye gelen kod girilir ve belgeye işlenir (ayrıntısı aşağıda).
- Gönderim. Makbuz bağlı entegratöre iletilir; numarayı ve imzayı entegratör ekler.
Aynı tartım için ikinci bir makbuz kaydı açılmaz; arşivde makbuzu olan ya da aktif kaydı bulunan tartım yeniden işlenmez.
Hangi tartımlar makbuz keser?
| Tartım türü | Makbuz |
|---|---|
| Standart tartım (alış) | Keser |
| Manuel tartım | Keser |
| Çoklu tartım | Keser |
| RFID kartlı tartım | Keser |
| Parçalı tartım (mal girişi) | Kesmez; ekranda standart tartımı kullanın uyarısı çıkar |
| Üçüncü taraf tartım | Görmez; ayrı ve izole bir akıştır |
Parçalı tartımın dışarıda bırakılması bilinçli bir karardır: parçalı tartım tek kamyonun parça parça tartılmasıdır, farklı çiftçilerden mal toplama akışı değildir. Çiftçi alımı için standart tartım kullanılır.
Makbuzdan önce hazırlık
- Firma kartında giriş tipi. Makbuz kesilecek çiftçi için "Şahıs, vergi mükellefi değil (çiftçi)" seçilir; vergi dairesi istenmez. Kimlik numarası olan herkes çiftçi sayılmaz, çünkü şahıs işletmelerinin de kimliği aynı türdendir. Bu yüzden kapsam beyandan okunur; beyan eksikse kayıt beklemeye düşer.
- Çiftçi telefonu ve adresi. Telefon SMS adımı için, adres belge için gerekir. Eksik ya da geçersizse kayıt bekler ve sebebi yazılır.
- Entegratör ayarları. Düzenleyen firmanın vergi dairesi girilmelidir; boşsa makbuz kesilmez. SMS sağlayıcı adı ve vergi kimliği de bu ayarda tutulur.
- Malzeme kuralları. Fiyat ve stopaj kuralı tanımlı olmalıdır; tanımsızsa makbuz kesilmez.
- Bağ-Kur profili. Bağ-Kur kesintisi herkese topluca uygulanmaz; Ayarlar'daki çiftçi Bağ-Kur profillerine bağlıdır.
Makbuz neden bekleyende kalır?
Eksik bir şart olduğunda makbuz sessizce kaybolmaz; kayıt bekleyenlerde durur ve sebebi yazar. Başlıca sebepler:
- Malzeme çözülemedi ya da fiyat veya stopaj kuralı tanımlı değil.
- Çiftçi beyanı eksik; telefon eksik ya da geçersiz.
- Entegratör ayarında vergi dairesi boş ya da aktif entegratör hesabı yok.
- Lisans doğrulanamadı. Belirsizlikte geri alınamaz bir belge kesmek yerine kayıt beklemeye alınır.
- Bilgisayar saati sapmış (aşağıda).
Borsa tescili, saat ve SMS
Borsa tescili. e-Müstahsil ekranında Borsa Tescili sekmesi bulunur. Her makbuz için tescil yükümlülüğü kaydı açılır; durumlar planlandı, süresi geçti, tescil edildi, düzeltildi ve geçersiz olarak izlenir. Tescil numarası ve tarihi elle girilir, ay sonunda dönem ibrazı işaretlenir; bu bir operatör beyanıdır, yazılım ödemeyi doğrulamaz. Tescil ücreti kuralı oran, tavan ve matrah tabanı olarak firma bazında girilir ve bağlı olduğunuz borsaya göre değişir; yazılım borsa mevzuatını araştırmaz, değerleri borsanızdan teyit etmeniz gerekir.
Saat. Belgeye düzenlenme saati ve dakikası yazılır, bu yüzden bilgisayar saati önemlidir. STEQAR zamanı ağ saatinden alır; ağ yoksa bilgisayar saatini kullanır ve belgeyi "local" diye işaretler. Bilgisayar saati ağ saatinin eşik değerinden fazla ilerisindeyse makbuz kesilmez, kayıt "Saat Sapması" ile bekler.
SMS. Çiftçinin telefonuna giden kod, telefon numarası ve SMS sağlayıcı bilgisi belgeye işlenir. İki mod vardır: manuel modda operatör çiftçiye gelen kodu elle girer; otomatik modda sistem kodu üretir ve sağlayıcı üzerinden gönderir. Otomatik mod için kurulumda sağlayıcı bilgileri girilir; eksikse sistem kendiliğinden manuel moda düşer ve operatöre bunu söyler. Gönderim başarısız dönerse makbuz kesilmez; ağ hatasında otomatik tekrar denenmez, operatör yeniden gönderme kararını kendisi verir. Bu adım, GİB duyurusunda belirtilen tarihten itibaren kendiliğinden devreye girer; tarihi ve kapsamı GİB duyurusundan ve mali müşavirinizden teyit edin.
Alım akışınızı bir tartımla birlikte görmek için demo talep edebilirsiniz. Tahıl alımında nemin hesabı için Kahramanmaraş tahıl nem farkı yazısına, belge tarafındaki diğer ayrıntılar için kantar ve muhasebe entegrasyonuna, modüllerin tamamı için özellikler sayfasına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
e-Müstahsil makbuzunu çiftçi mi alıcı mı düzenler?
Alıcı düzenler. Belgede makbuzu düzenleyen taraf malı satın alan işletmedir, malı satan taraf ise çiftçidir. e-Faturadaki satıcı düzenler sezgisinin tersidir; tarafları ters girmek entegratörde reddedilme sebebi olabilir.
Çiftçi vergi mükellefi değilse firma kartında ne seçilir?
STEQAR'da giriş tipi üç seçenektir: kurumsal firma, vergi mükellefi şahıs ve vergi mükellefi olmayan şahıs (çiftçi). Makbuz kesilecek çiftçi için sonuncusu seçilir; bu tipte vergi dairesi istenmez. Kapsam yalnız kimlik numarasından değil bu beyandan okunur.
Parçalı tartımda e-müstahsil makbuzu kesilir mi?
Hayır. Parçalı tartım tek bir kamyonun parça parça tartılmasıdır, farklı çiftçilerden mal toplama akışı değildir. Parçalı mal girişinde makbuz kapsamına giren bir firma seçilirse ekranda bu akışın makbuz kesmediği ve standart tartımın kullanılması gerektiği uyarısı çıkar.
Makbuz neden bekleyen kayıtlarda duruyor?
Çünkü bir şart eksiktir ve sebebi kayıtta yazar. En sık görülenler: malzeme çözülememesi, fiyat ya da stopaj kuralının tanımsız olması, çiftçi beyanının ya da telefonunun eksik olması, entegratör ayarındaki vergi dairesinin boş olması ve bilgisayar saatinin sapması.
Makbuz numarasını ve imzayı kim ekler?
Entegratör. Makbuz numarasını entegratör üretir, elektronik imzayı da o ekler; kantar programı bunları göndermez. Gönderilen belgede taraf bilgileri, adresler, kalemler ve kesintiler bulunur.
STEQAR çiftçiye yapılan ödemeyi de takip eder mi?
Hayır. STEQAR tartım yapar ve belge keser; ödeme takibi yapmaz. Ödeme süreçleri ve bunların yasal gerekleri işletmenin ve muhasebecisinin sorumluluğundadır.
STEQAR, SCP Bilişim ve Otomasyon Sistemleri'nin geliştirdiği kantar programıdır; Türkiye genelinde uzaktan kurulum ve destek verir.