Hurda alım satımında tartım farkı, sık olarak aynı araç birden fazla kez tartıldığında dara değerinin tartımlar arasında yanlış taşınmasından doğar. Ara tartım, aracın yük bırakmış halini okur; bir sonraki net bu ağırlığa göre bulunur. Başlangıç değeri eski bir kâğıttan ya da hafızadan alınırsa fark kg olarak birikir ve taraflar arasında itiraza dönüşür.
Farkın başlıca kaynakları
Hurda sahasında yük aynı kamyonda karışık gelir; farklı cinsler farklı yerlere boşaltılır. Bu yüzden tek bir brüt ve dara okumasıyla biten klasik tartımın yerini ara tartımlı bir akış alır. Farklar şu kaynaklardan doğabilir:
- Dara kopyalama. Araç daha önce geldiğinde yazılan dara, bu seferki ara tartımda da geçerliymiş gibi kullanılır. Oysa araçtaki yakıt ve ekipman değişmiştir.
- Sıra karışıklığı. Hangi ağırlığın birinci, hangisinin ikinci tartım olduğu belli değilse net hesabı ters çevrilir ya da yanlış çiftlerle yapılır.
- Ara tartımın atlanması. İki cins boşaltılırken aradaki tartım yapılmazsa her cinsin ağırlığı tahmine kalır; toplam doğru görünür, kalemler yanlış olur.
- Gösterge arızasında işaretsiz el girişi. Ağırlık elle yazılır, ama kayıtta bunun elle yazıldığı görünmez.
- Sessiz düzeltme. Fark çıkınca rakam üzerine yazılır; sonradan kimin neyi değiştirdiği bilinmez.
Örnek hesap: iki cinslik yük
Aşağıdaki sayılar mekanizmayı göstermek için uydurulmuştur. Kamyon sahaya iki cins hurda ile girer; birinci cins ayrı sahaya, ikincisi başka sahaya boşaltılır.
| Okuma | Kilogram | Anlamı |
|---|---|---|
| Birinci tartım (yüklü) | 38 400 | Aracın tüm yükle ağırlığı |
| Ara tartım | 23 300 | Birinci cins boşaldıktan sonraki ağırlık |
| Son tartım (boş) | 14 800 | Araç tamamen boşaldığında gerçek dara |
Birinci cins 38 400 eksi 23 300, yani 15 100 kg çıkar. İkinci cins ise 23 300 eksi 14 800, yani 8 500 kg eder. Toplam net 23 600 kg yapar. Şimdi kâğıtta eski bir dara olarak 14 600 yazıyor ve ikinci kalem bununla hesaplanıyor diyelim: ikinci cins 8 700 kg görünür, toplam ise 23 800 kg olur. İki yüz kilogramlık bu fark, satıcıyla alıcıyı karşı karşıya getirir; oysa kantarın okuması doğrudur, bozulan şey zincirin bağlantısıdır.
İtiraz geldiğinde neye bakılır?
- Hangi tartım hangisi? Fişteki her ağırlığın birinci mi, ara mı, son tartım mı olduğu ve ne zaman alındığı netleştirilir.
- Dara nereden geldi? Değer ayrı bir okumadan mı, yoksa taşınan eski bir değerden mi alınmış? Gerçek okuma ile karşılaştırılır.
- Elle girilmiş değer var mı? Elle yazılan ağırlıklar ayrı işaretlenmiş mi diye bakılır.
- Kayıt değişmiş mi? Düzeltme ya da iptal olduysa kimin, ne zaman ve hangi gerekçeyle yaptığı log kaydından okunur.
- Toplam ile kalemler tutuyor mu? Kalemlerin toplamı brüt eksi son daraya eşitse zincir sağlamdır.
Sahada tekrarlanan hatalar
- Yük üç parçaya bölünürken yalnız ilk ve son tartımın alınması.
- Aracın boşaltma sırasında başka bir sahaya geçmesi ve ara tartıma çıkmadan yükün yarısının dökülmesi.
- Satıcıya verilen kâğıt fiş ile bilgisayardaki kaydın farklı rakam taşıması.
- Hasarlı gösterge nedeniyle elle girilen değerin sonradan kimse tarafından hatırlanmaması.
Bu hataların ortak noktası şudur: kantar ağırlığı doğru okur, ama kayıt zinciri kopar. Bu nedenle tartımın önemli işi, ağırlığı olduğu gibi yazmak ve her parçayı birbirine bağlı tutmaktır.
STEQAR bu noktada ne yapar?
Parçalı tartım modülünde aynı araçtan çok ürün ve çok fiş çıkar; ara tartımlar arasında dara hatası önlenir. İrsaliye tek seferde toplu ya da parça parça kesilebilir. İlk ağırlığı alınmış araç, bekleyen kayıtlarda görünür; böylece ikinci tartıma çıkmayan bir araç gözden kaçmaz. Dara, brüt ve net hesabı programdadır, fiş tek tıkla basılır. Gösterge arızalanırsa manuel girişle kayıt devam eder; bu girişler ayrı işaretlenir. Kayıt sessizce değiştirilmez; iptal yalnız tartım sırasında ve sebep girilerek yapılır, kimin iptal ettiği loglanır.
Tesis akışının tamamı için hurda ve geri dönüşüm tesisi rehberine, modülün ekranlarına ise özellikler sayfasındaki parçalı tartım bölümüne bakabilirsiniz. Kendi sahanızdaki bir yükü birlikte tartmak isterseniz demo talep edebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Aynı araç iki tartımda neden farklı dara gösterir?
Araçtaki yakıt, yedek ekipman, sürücü ve araçta kalan malzeme tartımdan tartıma değişebilir. Bu yüzden her ara tartımda gerçek ağırlık okunmalı, önceki darayı kâğıttan kopyalamak yerine kayıtlı değerle karşılaştırmak gerekir.
Hurdacı ile satıcı farklı net yazdıysa hangi kayıt esas alınır?
İtirazda brüt, dara ve net hangi tartımdan geldi, kayıttan okunur. Elle girilen değer olup olmadığı ve iptal yapılıp yapılmadığı da kayıtta görünür.
Parçalı tartımda her parça için ayrı dara mı alınır?
Hayır. Aynı araç için ara tartımlar zincir gibi bağlanır: bir önceki ağırlık bir sonrakinin başlangıcıdır. STEQAR parçalı tartımda ara tartımlar arasında dara hatasını önler.
Göstergede arıza varsa elle yazılan ağırlık itirazlara açık olmaz mı?
Elle girişin kendisi tek başına sorun değildir; sorun, elle girişin işaretsiz kalmasıdır. STEQAR manuel girişleri ayrı işaretler ve denetlenebilir tutar.
Tartım farkı çıkınca fişi silip yeniden kesmek doğru mu?
Kayıt sessizce değiştirilmez. Yanlış tartım iptal edilecekse bu yalnız tartım sırasında, sebep girilerek yapılır ve kimin iptal ettiği logda kalır.
Bu yazıdaki ağırlıklar gerçek bir tesisten mi?
Hayır. Örnekteki kilogram değerleri mekanizmayı göstermek için uydurulmuş sayılardır.
STEQAR, SCP Bilişim ve Otomasyon Sistemleri'nin geliştirdiği kantar programıdır; Türkiye genelinde uzaktan kurulum ve destek verir.