Makbuzu satıcı çiftçi değil, malı satın alan işletme düzenler. Makbuz, gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçiden yapılan alımda fatura yerine geçer; satıcı vergi mükellefiyse ve fatura düzenlemek zorundaysa belge fatura olur. Alıcının e-Fatura ya da e-Arşiv kullanması çiftçinin belgesini kendiliğinden değiştirmez, ama e-müstahsil makbuzuna katılmak için e-Fatura uygulamasına dahil olmak şarttır.
Soru iki ayrı yönde sorulur
"e-Fatura mükellefine makbuz kesilir mi?" cümlesi iki ayrı anlama gelebilir ve cevapları farklıdır:
- Alıcı e-Fatura mükellefiyse: kendi işletmeniz e-Fatura ya da e-Arşiv kullanıyor ve çiftçiden mal alıyorsunuz. Hangi belgeyi düzenleyeceğinizi ve e-Fatura'nın makbuzla ilişkisini merak ediyorsunuz.
- Satıcı e-Fatura mükellefiyse: karşınızdaki çiftçi ya da şahıs işletmesi e-Fatura'ya kayıtlı. Ona makbuz düzenleyip düzenleyemeyeceğinizi soruyorsunuz.
İlk soruya kaynaklar açık cevap verir. İkincisinin cevabı satıcının vergi durumuna bağlıdır ve bu sayfa onu sizin yerinize söyleyemez.
Makbuzu kim düzenler?
Vergi Usul Kanunu'nun 235. maddesi, birinci ve ikinci sınıf tüccarların, kazancı basit usulde tespit edilenlerin ve defter tutmak mecburiyetindeki çiftçilerin, gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçilerden aldıkları malın bedelini öderken makbuz tanzim etmesini ister. Makbuzun alıcıda kalan nüshası fatura yerine geçer. GİB'in UBL-TR kılavuzu aynı yönü belge alanlarına bağlar: makbuzu düzenleyen taraf malları satın alandır, üretici ve çiftçi tarafı malları üretendir.
Fatura mantığıyla fark şudur: faturayı satan keser ve alıcıya verir; makbuzda düzenleyen taraf alıcıdır. Bu yüzden e-Fatura kullanan işletme, çiftçiden alımda belgenin sahibi konumundadır. Belge, elektronik ortamda düzenlenmiş olsa da kâğıt makbuzla aynı hukuki niteliktedir.
Satıcı çiftçiye göre belge seçimi
| Satıcı | Belge | Dayanak |
|---|---|---|
| Gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçi | Müstahsil makbuzu; alıcı düzenler | VUK 235, Tebliğ IV.5.1 |
| Defter tutmak mecburiyetinde olan çiftçi | Fatura; satıcı verir, alıcı ister ve alır | VUK 232 |
| e-Fatura uygulamasına kayıtlı mükellef, alıcı da kayıtlıysa | e-Fatura olarak gönderilir ve alınır | Tebliğ IV.1.1 |
| e-Arşiv Fatura uygulamasına dahil satıcı, alıcı e-Fatura'ya kayıtlı değilse | e-Arşiv Fatura; alıcı kayıtsız vergi mükellefi ya da vergi mükellefi olmayan olabilir | Tebliğ IV.2.1 |
Tablonun satırları birbirini tamamlamaz; her biri ayrı bir hükümden okunmuştur. Satıcının hangi satıra düştüğünü belirlemek, belgenin türünü belirlemek demektir ve bu karar işletmenizin ve mali müşavirinizin sorumluluğundadır.
e-Fatura ya da e-Arşiv kullanan alıcı için pratik
- Katılım şartı. e-Müstahsil uygulamasına isteğe bağlı dahil olmak için e-Fatura uygulamasına dahil olmanız gerekir (Tebliğ IV.5.2). Yani e-Fatura mükellefiyeti makbuzun engeli değil, ön şartıdır.
- Zorunluluk. e-Fatura'ya geçmek zorunda olup faaliyeti gereği müstahsil makbuzu da düzenleyenler makbuzu elektronik düzenlemek zorundadır. Ayrıntısı için zorunluluk rehberine bakın.
- Belge ayrıdır. Makbuz, e-Fatura değil UBL-TR CreditNote yapısındaki ayrı bir belgedir; kılavuz senaryo alanına e-Arşiv belge senaryosunu yazmayı ister ve belgeye ait rapor e-Arşiv raporuyla Başkanlığa gider.
- Numara. Aynı belge numarası mükellef bünyesinde birden fazla kullanılamaz.
Hangi belge? Dört soruluk akış
- Satıcı kim? Çiftçi mi, şahıs işletmesi mi, şirket mi? Kimlik numarası tek başına çiftçi olduğunu göstermez.
- Satıcı fatura düzenlemek zorunda mı? Defter tutmak mecburiyetindeki çiftçi ise fatura verecektir.
- Satıcı gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçi mi? Öyleyse ve siz Kanunun 235. maddesindeki gruplardansanız makbuz sizin düzenleyeceğiniz belgedir.
- Makbuz elektronik mi olmalı? Zorunlu gruptaysanız ya da gönüllü katıldıysanız evet; kâğıt makbuz Tebliğin sınırlı istisnaları dışında ceza kapsamındadır.
Kaynaklarda bulamadıklarımız
Satıcı çiftçinin e-Fatura'ya kayıtlı olmasının makbuz kapsamını nasıl etkilediğini açıkça yazan bir cümle göremedik. Tebliğ, makbuzu gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçiyle sınırlar; e-Fatura kaydı ise Tebliğde başka bir tanımın konusudur. İki tanımı sizin adınıza birleştirmiyoruz. Satıcınız e-Fatura'ya kayıtlıysa makbuz yerine fatura beklemeniz gerekip gerekmediğini, GİB'e ve mali müşavirinize sorun.
STEQAR'da çiftçi ve mükellef ayrımı
- Üç giriş tipi. Firma kartında kurumsal firma, vergi mükellefi şahıs ve vergi mükellefi olmayan şahıs (çiftçi) seçenekleri bulunur. Makbuz kesilecek çiftçi için sonuncusu seçilir; bu tipte vergi dairesi istenmez.
- Beyan esastır. Kapsam yalnız kimlik numarasından okunmaz, çünkü şahıs işletmelerinin kimliği de aynı türdendir. Beyan eksikse kayıt makbuz akışına girmez.
- Kapsam. Makbuz akışı alış tartımı ve çiftçi beyanına bağlıdır; standart, manuel, çoklu ve RFID kartlı tartım girer, parçalı tartım girmez.
- İmza ve numara. Belgeyi numaralandırıp elektronik sertifikayla imzalayan bağlı entegratördür.
Kantarda hangi belgenin ne zaman düzenlendiğini genel olarak görmek için e-irsaliye mi, e-fatura mı yazısına bakın; tahıl alımında ekran akışı için tahıl alımı rehberi hazır. Çiftçi ve mükellef kartlarınızı birlikte gözden geçirmek için demo talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
Bu sayfadaki mevzuat cümleleri aşağıdaki resmî kaynaklardan alınmıştır. Metin bilgilendirme amaçlıdır; satıcınızın vergi durumuna göre doğru belge için mali müşavirinize danışın.
- 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, madde 232 (Fatura kullanma mecburiyeti) ve madde 235 (Müstahsil makbuzu). Kabul 4/1/1961, Resmî Gazete 10/1/1961, sayı 10703; güncel metin. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.4.213.pdf
- Gelir İdaresi Başkanlığı (Hazine ve Maliye Bakanlığı), Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 509). Resmî Gazete 19/10/2019, sayı 30923; güncel metin (son değişiklik Resmî Gazete 31/12/2025, sayı 33124, 5. Mükerrer). Atıf yapılan bölümler: tanımlar, IV.1.1, IV.2.1, IV.5.1, IV.5.2, IV.5.4, V.5.5, V.6, V.7. https://mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=33905&mevzuatTur=Teblig&mevzuatTertip=5
- GİB, UBL-TR Müstahsil Makbuzu Kılavuzu, Versiyon 1.1, Mayıs 2026 (yayım tarihi 22/5/2026; bölüm 2.2 ve 2.3.4). https://ebelge.gib.gov.tr/dosyalar/kilavuzlar/e-Mustahsil_Makbuzu_Teknik_Kilavuzu_V1.1.pdf
- GİB e-Belge sitesi, e-Müstahsil Makbuzu Hakkında sayfası (e-Arşiv kapsamındaki belge türü olduğu bilgisi; erişim tarihi 7/10/2026). https://ebelge.gib.gov.tr/emustahsilhakkinda.html
- GİB, e-Arşiv Kılavuzu (teknik kılavuz), Versiyon 1.16, Ocak 2024 (bölüm 4, e-Müstahsil makbuzunun e-Arşiv raporu kapsamındaki yeri). https://ebelge.gib.gov.tr/dosyalar/kilavuzlar/e-Arsiv_Teknik_Kilavuzu_V.1.16.pdf
Sık sorulan sorular
e-Fatura mükellefine e-müstahsil makbuzu kesilir mi?
Makbuz, gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçiden yapılan alımda fatura yerine geçen belgedir. Satıcı vergi mükellefi niteliğindeyse ve fatura düzenlemek zorundaysa belge ona göre belirlenir. Satıcının e-Fatura kaydıyla makbuz tanımını açıkça birleştiren bir cümle bulamadık; durumunuzu mali müşavirinize sorun.
e-Müstahsil makbuzunu alıcı mı satıcı mı düzenler?
Alıcı düzenler. Kanuna göre makbuzu malı satın alan taraf tanzim eder; GİB kılavuzunda makbuzu düzenleyen taraf alanı malları satın alanı gösterir. Malı satan çiftçi, makbuzun muhatabıdır ve belge kendisine düzenlenir.
e-Arşiv mükellefi çiftçiden alımda hangi belgeyi kullanır?
Çiftçi gerçek usulde vergiye tabi değilse alım makbuzla belgelenir ve belge e-Müstahsil uygulamasıyla elektronik düzenlenir; makbuzun senaryo alanına e-Arşiv belge senaryosu yazılır. Çiftçi vergi mükellefiyse fatura kurallarına bakılır.
Mükellef olmayan çiftçiden mal alırken ne kesilir?
Alıcı Kanunun 235. maddesindeki gruplardan biriyse ve satıcı gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçiyse makbuz düzenlenir. Alıcı o gruplarda değilse hangi belgenin gerektiğini bu sayfa söyleyemez; mali müşavirinize danışın.
Çiftçi defter tutmak zorundaysa makbuz kesilir mi?
Kanunun 232. maddesi, defter tutmak mecburiyetindeki çiftçilerin sattıkları mallar için fatura vermesini ve fatura istemesini şart koşar. Bu durumda makbuz yerine fatura söz konusu olur. Çiftçinin hangi gruba girdiğini çiftçiden ve mali müşavirinizden öğrenin.
STEQAR çiftçi ile mükellefi nasıl ayırır?
Firma kartındaki giriş tipinden. Makbuz kesilecek çiftçi için vergi mükellefi olmayan şahıs (çiftçi) seçilir; kapsam yalnız kimlik numarasından değil bu beyandan okunur, çünkü şahıs işletmelerinin kimlik numarası da aynı türdendir.
STEQAR, SCP Bilişim ve Otomasyon Sistemleri'nin geliştirdiği kantar programıdır; Türkiye genelinde uzaktan kurulum ve destek verir.